Η πρόσφατη ανησυχία για τον αφθώδη πυρετό στην Κύπρο επαναφέρει στο προσκήνιο τη σημασία των αυστηρών μέτρων βιοασφάλειας στις κτηνοτροφικές μονάδες. Οι έλεγχοι εισόδου, οι περιορισμοί επισκέψεων και η εποπτεία της διακίνησης ζώων και γάλακτος δεν αποτελούν απλώς διοικητικές πρακτικές, αλλά συνιστούν κρίσιμα εργαλεία για την αποτροπή της εξάπλωσης μεταδοτικών νόσων και τη διασφάλιση της παραγωγικής βάσης του κλάδου.
Η συζήτηση αυτή, ωστόσο, αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον υπό το πρίσμα του Δικαίου του Ανταγωνισμού.
Σε προηγούμενη υπόθεση, η Επιτροπή Προστασίας του Ανταγωνισμού (Απόφαση 8/2022) έκρινε ότι απόφαση οργάνωσης παραγωγών για τη διενέργεια ελέγχων σε μονάδες των μελών της, με στόχο την αποτροπή παράνομης διακίνησης γάλακτος ή/και ζώων, συνιστούσε περιορισμό του ανταγωνισμού «εξ αντικειμένου». Η προσέγγιση αυτή στηρίχθηκε στην αντίληψη ότι τέτοιες συλλογικές πρακτικές ενδέχεται να λειτουργούν ως μηχανισμοί ελέγχου της παραγωγής των μελών και να περιορίζουν την εμπορική τους ελευθερία.
Σημειώνεται, ωστόσο, ότι κατά τον κρίσιμο χρόνο υπήρχαν αδιάσειστα τεκμήρια για παράνομη μεταφορά ζώων από τα κατεχόμενα, καθώς και για διακίνηση γάλακτος εκτός των προβλεπόμενων νομικών οδών. Τα δεδομένα αυτά ανέδειξαν την ύπαρξη ουσιαστικών κινδύνων για τη βιοασφάλεια και την ακεραιότητα της παραγωγικής διαδικασίας, οι οποίοι δεν μπορούσαν να αντιμετωπιστούν επαρκώς μόνο μέσω αποκεντρωμένης δράσης των μεμονωμένων παραγωγών.
Η πρόσφατη κρίση, όμως, αναδεικνύει τα όρια αυτής της συλλογιστικής.
Σύμφωνα με πάγια νομολογία των Δικαστηρίων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ιδίως Cartes Bancaires (C‑67/13 P) και Budapest Bank (C-228/18)), ο χαρακτηρισμός μιας πρακτικής ως περιορισμού «εξ αντικειμένου» προϋποθέτει ότι αυτή, εκ της φύσεώς της και λαμβανομένου υπόψη του νομικού και οικονομικού της πλαισίου, εμφανίζει επαρκή βαθμό βλαπτικότητας για τον ανταγωνισμό. Η κατηγορία αυτή επιφυλάσσεται για πρακτικές που είναι εγγενώς επιζήμιες για τον ανταγωνισμό, όπως ο καθορισμός τιμών ή η κατανομή αγορών.
Μέτρα ελέγχου βιοασφάλειας, όμως, δεν εντάσσονται σε αυτή την κατηγορία. Δεν αποσκοπούν στον περιορισμό της παραγωγής ή της εμπορικής συμπεριφοράς των επιχειρήσεων, αλλά στην αποτροπή συστημικού κινδύνου: της εξάπλωσης νόσων, της υπονόμευσης της ποιότητας της παραγωγής και της απώλειας εμπιστοσύνης των αγοραστών, γεγονός που μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την εμπορική διάθεση και τις εξαγωγές των τελικών προϊόντων. Ως εκ τούτου, η αυτόματη υπαγωγή των μέτρων αυτών στην κατηγορία των περιορισμών «εξ αντικειμένου» δεν ευθυγραμμίζεται με τις καθιερωμένες νομολογιακές αρχές του Δικαίου του Ανταγωνισμού και παραγνωρίζει το καθοριστικό νομικό και οικονομικό πλαίσιο εντός του οποίου εφαρμόζονται.
Η οικονομική διάσταση του ζητήματος είναι εξίσου καθοριστική. Η μη συμμόρφωση ενός παραγωγού με βασικούς κανόνες βιοασφάλειας δημιουργεί μια έντονη αρνητική εξωτερικότητα: το κόστος δεν περιορίζεται στον ίδιο, αλλά μετακυλίεται σε ολόκληρο τον κλάδο, μέσω της πιθανής εξάπλωσης νόσων, της απώλειας παραγωγής και του κινδύνου επιβολής εμπορικών περιορισμών ή ακόμη και εμπορικού αποκλεισμού. Σε τέτοιες συνθήκες, η αγορά αποτυγχάνει να αυτορρυθμιστεί αποτελεσματικά, καθώς οι παραγωγοί δεν εσωτερικεύουν το πλήρες κοινωνικό κόστος της συμπεριφοράς τους. Η επιδίωξη του ιδιωτικού οφέλους μπορεί έτσι να οδηγεί σε εκβάσεις που υπονομεύουν τη συνολική ευημερία του κλάδου.
Μηχανισμοί συλλογικού ελέγχου και αυτορρύθμισης αποσκοπούν ακριβώς στην εσωτερίκευση αυτής της εξωτερικότητας και στη διασφάλιση ενός ελάχιστου επιπέδου συμμόρφωσης. Υπό το πρίσμα αυτό, δεν αποτελούν περιορισμό της ανταγωνιστικής διαδικασίας, αλλά αναγκαία προϋπόθεση για την αποτελεσματική και εύρυθμη λειτουργία της αγοράς.
Η προσέγγιση που υιοθετήθηκε στην Απόφαση 8/2022 φαίνεται να αποτυπώνει διασταλτική ερμηνεία της έννοιας των περιορισμών «εξ αντικειμένου», πέραν των ορίων που θέτει η ενωσιακή νομολογία, η οποία απαιτεί στενή και περιοριστική εφαρμογή της κατηγορίας αυτής. Παράλληλα, αποτυπώνει μια υπερβολικά τυπική εφαρμογή του Δικαίου του Ανταγωνισμού, η οποία παραγνωρίζει τις πραγματικές συνθήκες λειτουργίας και τις ιδιαιτερότητες της αγοράς. Σε κλάδους όπου η υγειονομική ασφάλεια αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση για την παραγωγή και τη διάθεση προϊόντων, η διάκριση μεταξύ επιτρεπτής συλλογικής δράσης και απαγορευμένης σύμπραξης δεν μπορεί να γίνεται αφηρημένα.
Η τρέχουσα συγκυρία προσφέρει ένα σαφές δίδαγμα: δεν είναι όλες οι μορφές συντονισμού μεταξύ παραγωγών εκ της φύσεώς τους αντίθετες προς τον ανταγωνισμό. Σε ορισμένες περιπτώσεις, κρίνονται αναγκαίες για την αποτροπή συστημικού κινδύνου, την άμβλυνση των εξωτερικοτήτων και τη διασφάλιση της εύρυθμης λειτουργίας της αγοράς. Οι αποφάσεις των Αρχών Ανταγωνισμού οφείλουν να αναγνωρίζουν αυτή τη διάκριση, ώστε να μην αποθαρρύνονται ή να μην υπονομεύονται τα κίνητρα για τη λήψη αναγκαίων μέτρων συμμόρφωσης και πρόληψης συστημικών υγειονομικών κινδύνων. Είναι, τέλος, κρίσιμο τέτοιου είδους εσφαλμένες ερμηνευτικές προσεγγίσεις να υπόκεινται σε αποτελεσματικό δικαστικό έλεγχο, προκειμένου, όπου απαιτείται, να διορθώνονται και να διασφαλίζεται η συνεπής εφαρμογή του Δικαίου του Ανταγωνισμού.
